Stolpersteine (struikelstenen)

Deze keer schrijf ik over een serieus onderwerp dat mij al een hele tijd bezig houdt, namelijk de Stolpersteine (struikelstenen). Ik heb het al meer dan twee jaar voor me uitgeschoven, want ik wilde er de aandacht voor hebben, die dit onderwerp verdiend. Maar 9 november, de dag van de Reichspogromnacht van 1938 lijkt mij een goed moment, om dit onderwerp weer eens onder de aandacht te brengen, opdat wij het niet vergeten.

Het idee van de Stolpersteine is afkomstig van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Hij laat deze gedenktekens op de stoep voor de huizen van mensen aanbrengen, die door de nazi’s gedeporteerd, vermoord, verdreven of tot zelfmoord gedwongen zijn. Hij noemt deze stenen Stolpersteine (struikelstenen), omdat je er letterlijk over struikelt en je ervoor moet buigen, om de teksten te kunnen lezen. En, waarschijnlijk het belangrijkst, een mens is pas echt vergeten, als men zijn naam vergeten is. De stenen worden voor de huizen, waar de slachtoffers voor het laatst vrijwillig gewoond hebben, neergelegd. In Nederland werden de eerste stenen op 29 november 2007 in Borne neergelegd.

Lange tijd werden de stenen door Gunter Demnig zelf geplaatst, maar vanwege de grote vraag laat hij zich inmiddels door een team ondersteunen. De eerste steen in een gemeente wordt altijd door hem zelf geplaatst, maar in sommige plaatsen, zo ook in Enschede, worden ze inmiddels geplaatst door gemeentelijke stratenmakers. Deze krijgen uiteraard begeleiding, om de stenen met de nodige respect te plaatsen.

stolpersteine

Omdat de stoep van de gemeente is, openbare ruimte dus, is het noodzakelijk, de juiste vergunningen aan te vragen. De gemeente Enschede heeft hierbij haar medewerking toegezegd. Verder is het nodig dat de eigenaren van de huizen waar de stenen geplaatst worden en de overige buurtbewoners op tijd  geïnformeerd worden. Dit gebeurt door gesprekken en informatiebijeenkomsten voor alle belangstellenden. Het is belangrijk dat zij achter het project staan, wat meestal ook het geval is.

Verder moet er onderzoek na de slachtoffers (Joods en niet-Joods) gedaan worden. Hun gegevens (naam, geboortejaar, deportatie, plaats en datum van overlijden) moeten zorgvuldig worden nagetrokken. Ook probeert men altijd de juiste term te kiezen, hoe het slachtoffer aan zijn einde is gekomen (vermoord, gefusilleerd, verdwenen etc.). Het gaat immers om een heel gevoelig onderwerp, dus moet de informatie op de steen wel juist zijn. Dit vraagt om enorm veel speurwerk in bevolkingsregisters en archieven, en soms spreken bepaalde bronnen elkaar ook tegen.

stolperstein

Ook andere aspecten komen erbij kijken: soms staan de huizen er niet meer of de straat loopt nu anders. Waar leg je dan de steen?

Uiteraard moet er contact worden opgenomen met de nabestaanden, want het is belangrijk dat ook zij achter de legging van een steen staan.

Voorafgaand aan een legging vindt er in Enschede altijd een ceremonie plaats, waarvoor de nabestaanden en andere belangstellenden uitgenodigd worden. Ik mocht er 1 april 2014 bij zijn en was erg onder de indruk.

Na het welkomstwoord en een toelichting over de achtergronden van de Stolpersteine in Enschede door Bart Cras, voorzitter van Levend Verleden Oost-Nederland, en een toespraak door Peter den Oudsten, voormalig Burgemeester van Enschede, droeg een van de nabestaanden het gedicht “De laatste tocht” voor.

Een heel belangrijk onderdeel van de ceremonie was het noemen van de namen van de mensen voor wie een steen gelegd wordt. Maar het gaat hier niet alleen om het noemen van de naam, er wordt ook steeds een kort verhaal over degene verteld: Zijn/haar achtergrond, beroep, gezinssituatie, waarmee hij of zij zich verder bezig hield en uiteraard wat over zijn/haar einde bekend is. Zo wordt het nog een keer duidelijk gemaakt, dat het niet om een vage groep gaat, maar dat, zoals Burgemeester Ten Oudsten zei, “achter elke naam een mens staat met zijn eigen vreugde, verdriet, huwelijk en carrière”. Hilde Agterbos en Suzanne Spenkelink verzorgden dit onderdeel met waardigheid en respect.

Muzikaal omlijst werd de ceremonie door de Klezmerband Kozmozh, en er werden gebeden en overwegingen gesproken door vertegenwoordigers uit verschillende geloofsrichtingen. Rabbijn Elijahoe Philipson zei het Kaddisj voor de rouwenden. Dit kan alleen, als er ook een minjan aanwezig is, een groep van minimaal tien joodse mannen die in de religieuze zin volwassen zijn, dus 13 jaar of ouder.

De humanistische raadsvrouw Margriet Meijling-Togtema hield een beschouwing over het onrecht, dat te groot is voor woorden. Het is belangrijk, om dit niet te verzwijgen en de namen niet te vergeten. Daaraan leveren de Stolpersteine een grote bijdrage.

Dominee Ellen Zonneveld vertelde over Predikant Nanne Zwiep, voor wie een steen voor Thorbeckelaan 20 gelegd werd. Op 19 april 1942 sprak hij zich in zijn zondagse preek uit tegen het nationaalsocialisme en de Jodenvervolging. De volgende dag werd hij gearresteerd en via Arnhem en Amersfoort naar het concentratiekamp Dachau gebracht, waar hij op 24 november 1942 stierf.

Pastoor André Monninkhof vertelde over Kapelaan Regnerus Aloysius de Hosson van de Jacobuskerk in Enschede. Hij zette zich in voor onderduikers en werd daarvoor op 31 oktober 1944 in Gronau doodgeschoten. Zij steen ligt nu in de Langestraat 51, voor de pastorie van de Jacobuskerk. Pastoor Monninkhof beschreef het als een eer, nu zelf op dit adres te mogen wonen.

pastorie stolpersteinpastorie

Het was een heel sfeervolle en indrukwekkende ceremonie.

De Stolpersteine zijn echter niet onomstreden. Tegenstanders vinden het bijvoorbeeld niet goed, dat je als het ware over de slachtoffers heenloopt, ze dus een trap nageeft. Daarom mogen de stenen bijvoorbeeld in München niet gelegd worden.

Ikzelf vind het concept goed, want als je een keer erop attent bent gemaakt, zie je ze overal en staat even bij de gebeurtenissen stil, ook al is het maar in gedachten. Je struikelt, zoals Demnig het zelf verwoordt, niet letterlijk met je voeten, maar “met je hoofd en met je hart”.

Hartelijk dank aan Suzanne Spenkelink en Hilde Agterbos voor de informatie en aanvullingen.

Voor meer informatie over de Stolpersteine en ook over de mogelijkheden dit project te ondersteunen ga naar: www.levendverledenoostnederland.nl.

Advertenties

Commentaar schrijven

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.